UMC Utrecht – Value Alignment in Medical AI (VAMAI)
Een patiëntgedreven ELSA-lab voor verantwoorde medische AI
Kunstmatige intelligentie (AI) transformeert de gezondheidszorg in hoog tempo en biedt grote kansen om diagnostiek, besluitvorming en patiëntenzorg te verbeteren. Tegelijkertijd roept het gebruik van AI in de medische praktijk diverse ethische, juridische en maatschappelijke vragen op: hoe waarborgen we patiëntrechten, bouwen we vertrouwen op en zorgen we ervoor dat AI goede zorg ondersteunt op een manier die aansluit bij menselijke waarden? Het project Value Alignment in Medical AI (VAMAI), onder leiding van dr. Karin Jongsma van UMC Utrecht, richt zich op deze vragen door te focussen op de ethische, juridische en maatschappelijke aspecten (ELSA) van medische AI in verschillende fasen van ontwerp, implementatie en inzet in de klinische praktijk. ELSA staat voor ‘Ethical, Legal, and Societal Aspects’. Met ondersteuning van Hezelburcht heeft het VAMAI-consortium met succes financiering verworven binnen het NGF AiNed ELSA Labs-programma van NWO.
AI afstemmen op waarden in de zorg
De gezondheidszorg is een van de grootste en snelst groeiende toepassingsdomeinen voor AI, maar veel AI-oplossingen hebben moeite om de stap te maken van ontwikkeling naar routinematig klinisch gebruik. Hoewel Europese regelgeving zoals de EU AI Act fundamentele rechten wil beschermen en veiligheid wil waarborgen, biedt zij beperkte handvatten voor de toepassing van ethische en juridische principes in de dagelijkse medische praktijk. Hierdoor ervaren zorgprofessionals, patiënten en ontwikkelaars onzekerheid over hoe AI verantwoord en betekenisvol kan worden ingezet in klinische settings. VAMAI pakt dit probleem aan door te focussen op waarde-afstemming: in plaats van AI uitsluitend als een technisch systeem te benaderen, onderzoekt het project hoe AI het beste kan samenwerken met patiënten, zorgprofessionals en bestaande juridische kaders.
Een patiëntgedreven ELSA-lab gebaseerd op voorbeelden uit de praktijk
VAMAI is opgezet als een patiëntgedreven ELSA-lab en brengt een interdisciplinair consortium samen van onderzoekers uit de ethiek, recht, de sociale wetenschappen en AI, naast zorgprofessionals, patiëntvertegenwoordigers en industriepartners. Met een multi-case study-aanpak bestudeert VAMAI concrete toepassingen van medische AI en genereert het praktische inzichten in vertrouwen, uitlegbaarheid, eerlijkheid, verantwoordelijkheid en patiëntbetrokkenheid. Deze inzichten worden vertaald naar richtlijnen en instrumenten die ontwikkelaars, zorgorganisaties en beleidsmakers kunnen gebruiken om het verantwoord ontwerp en de implementatie van medische AI te ondersteunen.
Maatschappelijke en economische impact
De ambitie van VAMAI reikt verder dan academisch onderzoek. Door ethische, juridische en maatschappelijke overwegingen vroegtijdig te integreren in de ontwikkeling en implementatie van AI, draagt het project bij aan medische AI-systemen die betrouwbaarder, acceptabeler en beter inzetbaar zijn in de praktijk. Dit leidt tot betere patiëntuitkomsten, versterkt het vertrouwen van zorgprofessionals en helpt organisaties bij het navigeren door bestaande en toekomstige regelgeving. Daarmee draagt VAMAI bij aan duurzame innovatie in de gezondheidszorg en versterkt het de positie van Nederland binnen het Europese AI-ecosysteem.
De rol van Hezelburcht
Hezelburcht heeft het VAMAI-consortium gedurende het gehele subsidieaanvraagproces ondersteund. Dit omvatte strategisch advies over de positionering van het project binnen de call, het structureren van het interdisciplinair consortium en het impact-pad, en het vertalen van de ambities van het project naar een helder en competitief voorstel. We zijn blij dat het VAMAI-consortium zijn project kan uitvoeren en wensen hen veel succes met het verantwoord (‘ELSA-proof’) maken van medische AI-oplossingen.
